Reconstructie: de desastreuse avondklok en de duistere rol van Jaap van Dissel

Critici stellen dat de Europese Unie geleidelijk steeds meer bevoegdheden naar zich heeft toegetrokken, waardoor nationale parlementen en regeringen steeds minder te vertellen hebben. In deel I hebben we gekeken naar die machtsoverdracht van nationaal naar Europees niveau vanaf het Verdrag van Maastricht tot en met 2018. Deel II gaat over de stroomversnelling van machtsoverdracht aan Brussel sinds Ursula von der Leyen daar de scepter zwaait (2019).

COVID-19 en een nieuwe fase van Europese centrale sturing

De coronapandemie leidde opnieuw tot een uitbreiding van de grip vanuit Brussel op de nationale politiek van de lidstaten.

In 2020 werd direct het corona ‘herstelprogramma’ NextGenerationEU opgezet, met als belangrijkste onderdeel de Recovery and Resilience Facility (RRF).

Voor het eerst in haar bestaan ging de EU op grote schaal gezamenlijk schulden aan om investeringen en hervormingen in lidstaten te financieren. Op grote schaal zijn op deze manier miljarden euro’s van rijkere EU-lidstaten overgeheveld naar armere, zonder dat nationale parlementen daar veel over te zeggen hadden.

Critici zien hierin een verdere centralisatie van beleidsvorming, omdat Europese instellingen – en vooral de Europese Commissie – tijdens en na corona direct invloed namen op:

• digitaliseringsbeleid
• klimaatbeleid
• arbeidsmarkthervormingen
• nationale publieke investeringen

Hoewel de lidstaten formeel zelf hun plannen opstellen, ontstond een sterke prikkel om nationaal beleid af te moeten stemmen op Europese prioriteiten. Een goed voorbeeld daarvan is de chantage die de Commissie momenteel pleegt door de uitkering van de coronagelden aan Nederland grotendeels afhankelijk te stellen van het doorvoeren van plannen om het aantal zzp’ers in Nederland terug te dringen.

Lidstaten bepaalden nauwelijks eigen beleid tijdens de COVID-19 periode

Velen van ons hebben zich tijdens de corona periode verbaasd over hoe snel bepaalde ingrijpende besluiten achter elkaar in verschillende lidstaten werden genomen. Van verplichte mondkapjes, vaccinatiedwang tot lockdowns. De besluiten leken inhoudelijk  allemaal zo sterk op elkaar, dat het leek of er een centrale sturing achter zat.

Welnu, die sturing werd vanuit Brussel geregeld. Meestal wekelijks, vaak zelfs dagelijks. De pers besteedde hier – om logische redenen – geen aandacht aan.

Tijdens de coronacrisis vond er op EU-niveau een ongekend intensief patroon van overleg plaats tussen de regeringsleiders van de lidstaten en de Europese instellingen. Dat blijkt onder andere uit verslagen als deze en deze.

Volgens een analyse van het Europees Parlement was in november 2020 al de achtste videoconferentie van de regeringsleiders sinds het uitbreken van de pandemie.

De lidstaten spraken af om zowel alle ministers van volksgezondheid, als die van binnenlandse zaken dagelijks met elkaar te laten overleggen om tot gemeenschappelijke Europese besluiten te komen.

Tijdens dat dagelijks overleg werden er afspraken gemaakt over de volgende zaken:

• uitwisseling van epidemiologische gegevens
• testbeleid
• quarantaineregels
• contactonderzoek
• reisbeperkingen
• grensmaatregelen
• beschermingsmiddelen
• mondkapjes
• beademingsapparatuur
• gezamenlijke aanbestedingen
• gezamenlijke vaccininkoop
• verdeling van vaccins tussen lidstaten
• vaccinatiestrategieën waaronder de beruchte vaccinatiedwang, ook wel 2G genoemd

De centrale coördinatie van al dit overleg werd bij de Europese Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen geplaatst.

In verband met het bovenstaande, kunnen we ons afvragen wat het nut van een parlementaire enquêtecommissie corona is, nu de feitelijke coördinatie onder voorzitterschap van Brussel werd georganiseerd. Juridisch gezien werden de met Brussel voorbereide acties nog wel nationaal goedgekeurd.

Komt de sturende rol van Brussel nog aan de orde tijdens het werk van de coronacommissie?

Ik vermoed van niet.

Toenemende Europese regelgeving op nationale beleidsterreinen

Naast financiële sturing is ook de hoeveelheid Europese regelgeving onvoorstelbaar gegroeid sinds 2019.

Veel beleidsterreinen die voor 2019 vrijwel volledig nationaal waren, worden tegenwoordig vooral bepaald door Europese wetgeving.

Voorbeelden zijn:

• klimaat- en energiebeleid
• digitale regelgeving
• databescherming
• financiële markten
• migratie
• consumentenbescherming

Dit betekent dat nationale parlementen weinig meer te vertellen hebben. Alleen Europese Richtlijnen moeten vaak nog worden omgezet in nationale wetgeving. Dit geldt echter niet voor Europese verordeningen. Die worden één op één tot nationale wetten verklaard, zonder inbreng van nationale parlementen en dat is het grootste aantal.

Kijken we naar de aantallen nieuwe verordeningen en aanpassingen van bestaande verordeningen, dan is het heftig schrikken geblazen. Alleen al in 2026 van januari tot en met 10 juni, werden door de Europese Commissie 6.046 documenten in het Nederlands uitgegeven van juridische aard. Het gaat dan om nieuwe wetten, wetswijzigingen, jurisprudentie, concept verordeningen en nationale rechtelijke uitspraken over Europees recht.

Al die juridische stukken en aantallen zijn op deze EU-pagina te vinden. Tot en met  10 juni werden er 1.691 stukken nieuwe – of aangepaste – wetgeving uitgegeven die ook voor Nederland gelden.

De inhoud van die massa juridische stukken is niet meer bij te houden. Voor geen enkele politicus of parlementariër.

De anti-witwasrichtlijnen als voorbeeld van Europese macht

Sinds de jaren negentig heeft de EU meerdere Anti-Money Laundering Directives (AMLD’s) ingevoerd. Deze verplichten lidstaten maatregelen te nemen tegen witwassen en terrorismefinanciering. De banken en Kamers van Koophandel dienen deze wetten uit te voeren en te controleren.

Dit heeft geleid tot:

• uitgebreide klantidentificatieverplichtingen, waardoor een nieuwe bankrekening steeds vaker wordt geweigerd;
• meldingsplichten voor financiële instellingen;
• registers van uiteindelijk belanghebbenden van een bedrijf of organisatie (UBO-registers);
• strengere controles op transacties;
• intensievere samenwerking tussen toezichthouders.

Hierdoor hebben nationale wetgevers geen ruimte meer om zelfstandig invulling te geven aan anti-witwasbeleid.

Het gevolg van de lawine aan EU-regels inzake bancaire diensten is, dat de kosten voor bankieren voor particulieren en bedrijven zijn verveelvoudigd, de privacy – zogenaamd het paradepaard van de Commissie – fors onderuit is gehaald, banken steeds meer publieke controletaken uitvoeren en de kosten daarvan doorberekenen.

Met de oprichting van de nieuwe Europese anti-witwasautoriteit AMLA wordt bovendien een deel van het toezicht verder gecentraliseerd op Europees niveau.

De Verenigde Staten van Europa – machtsgreep vanuit Brussel al een feit

Uit deel I van dit tweeluik en bovenstaande feiten mag duidelijk zijn dat de EU de macht van nationale regeringen heeft overgenomen op een manier waarop de Europeanen zich er zo min mogelijk bewust van zouden worden.

De poging om – via een EU-Grondwet – in 2005 het politiek en monetair verenigde Europa te vestigen, mislukte in referenda. Daardoor werd, zonder reguliere democratische besluitvorming, het Verdrag van Lissabon gesloten met nagenoeg dezelfde inhoud als de afgekeurde grondwet.

Vervolgens ging de stille machtsgreep vanuit Brussel over nationale parlementen in moorddadig tempo verder via controle op nationale begrotingen (Europees Semester), nationaal sociaal beleid, sturen van verkiezingen in Nederland, centrale sturing bij de coronamaatregelen, gedwongen gezamenlijk schulden aangaan (NextGenerationEU) en de lawine aan financiële wetten voor bedrijven, particulieren en banken (anti-witwasbeleid).

En nu in de planning: rechtstreekse heffing van vermogensbelastingen op Europese burgers vanuit Brussel.

De EU sloopt Europa, waar de EEG vroeger de welvaart in Europa nog liet groeien.

Er is een uitermate interessant artikel gepubliceerd bij ‘De Correspondent’ onder de titel “Hoe de Groningse gasbevingen ontaardden in een feitenvrij compensatiecircus van miljarden euro’s”. Het artikel, geschreven door Jesse Frederik, geeft chronologisch en gedetailleerd een beeld over de achtergronden bij de aardbevingsschade in Groningen.

Wie zich realiseert dat de aardbevingsschade aangegrepen is om talrijke politieke beslissingen erdoor te drukken, tot aan het volstorten van de gasputten met beton en het afdwingen van warmtepompen in iedere nieuwe woning in Nederland zal geschokt zijn na het lezen van het volledige artikel.

Onderstaand een samenvatting van het artikel:

Het bekende verhaal over de Groningse gasbevingen is dat bewoners jarenlang zijn benadeeld: hun huizen raakten beschadigd, de overheid en de NAM reageerden traag, en compensatie kwam moeizaam op gang. Volgens journalist Jesse Frederik klopt dit beeld maar gedeeltelijk. In zijn onderzoek stelt hij dat de schadeafhandeling uiteindelijk is doorgeschoten en is veranderd in een “feitenvrij compensatiecircus”.

De kern van zijn betoog is dat er een grote kloof is ontstaan tussen de werkelijke fysieke schade door aardbevingen en de uitgekeerde compensaties. Wetenschappelijke studies tonen volgens hem aan dat de bevingen relatief licht zijn en dat de schade vaak beperkt is. Toch zijn de totale kosten voor schadeafhandeling opgelopen tot miljarden euro’s.

Frederik beschrijft hoe dit heeft kunnen gebeuren. In eerste instantie was er terechte verontwaardiging over traagheid en bureaucratie. Om dat recht te zetten, werd het systeem steeds ruimer en toegankelijker gemaakt. Bewijslast werd versoepeld, twijfel kwam vaker in het voordeel van bewoners, en steeds meer soorten schade kwamen in aanmerking voor vergoeding. Daardoor werd het verband tussen schade en aardbevingen minder strikt gecontroleerd.

Het gevolg is dat inmiddels een groot deel van het geld terechtkomt bij huizen waar schade door aardbevingen volgens wetenschappelijke inzichten onwaarschijnlijk is. Tegelijk ontstond er een dynamiek waarin burgers, experts, bestuurders en uitvoeringsinstanties elkaar versterkten in het idee dat ruimhartige compensatie gerechtvaardigd was. Politiek en media speelden daarbij een rol door het probleem vooral als groot onrecht te framen.

Volgens Frederik werd zo een systeem gecreëerd waarin gevoelens, aannames en politieke druk zwaarder gingen wegen dan feiten en metingen. De “gevoelde werkelijkheid” van grootschalige schade en de “technische werkelijkheid” van beperkte seismische impact groeiden uit elkaar.

Belangrijk is dat dit niet betekent dat er geen echte slachtoffers zijn. Sommige bewoners hebben wel degelijk schade en psychische klachten ervaren. Maar het systeem maakt volgens het artikel onvoldoende onderscheid, waardoor middelen niet efficiënt of rechtvaardig worden verdeeld.

Het artikel plaatst dit in een bredere context van bestuurlijk falen. Eerst werd het probleem onderschat en genegeerd, daarna werd er overgecompenseerd. Beide uitersten komen voort uit dezelfde dynamiek: politiek die reageert op publieke verontwaardiging zonder stevig vast te houden aan feiten.

De conclusie is dat de Groningse schadeafhandeling een voorbeeld is van hoe beleid kan ontsporen wanneer emoties, wantrouwen en politieke druk de overhand krijgen op wetenschappelijke onderbouwing. Wat begon als een poging om onrecht te herstellen, eindigde volgens Frederik in een kostbaar en slecht onderbouwd systeem van compensatie.

Critici stellen dat de Europese Unie geleidelijk steeds meer bevoegdheden naar zich heeft toegetrokken, waardoor nationale parlementen en regeringen steeds minder te vertellen kregen in eigen land. Ik publiceer daar regelmatig nieuwe voorbeelden van. Maar hoe is het zover gekomen en waarom hebben de meeste mensen dit niet in de gaten? Een overzicht van de Europese machtsgreep.

Het Verdrag van Maastricht: het begin van de machtsgreep

Met het Verdrag van Maastricht, in werking getreden in 1993, veranderde de Europese Gemeenschap in de Europese Unie. Het verdrag vormde toen de grootste stap richting politieke en economische integratie, waarbij de uitgangspunten van de Europese Economische Gemeenschap – grotendeels van economische aard – werden ingeruild voor uitgangspunten waarin de vorming van een groot – meer centraal geleid – politiek machtsblok werd voorbereid.

De belangrijkste veranderingen waren:

• de invoering van het Europese burgerschap;
• de voorbereiding van de Economische en Monetaire Unie;
• de planning voor de euro als gemeenschappelijke munt;
• centralisering in Brussel van samenwerking op het gebied van buitenlands beleid en justitie.

Een van de meest verstrekkende gevolgen was de afspraak dat deelnemende landen uiteindelijk de euro zouden invoeren. Nationale centrale banken verloren de mogelijkheid zelfstandig rentetarieven vast te stellen of hun valuta te devalueren. Voor eurolanden betekende dit een belangrijke overdracht van nationale economische bevoegdheden naar Europees niveau en een belangrijke stap naar de overdracht van financiële middelen van rijkere naar armere lidstaten.

De Europese Grondwet en de referenda van 2005

Na het Verdrag van Maastricht ontstond in Brussel de wens om Europese instellingen een meer centrale sturing in de EU te geven. Dit leidde tot het voorstel voor een Europese Grondwet.

Die ontwerpgrondwet had onder meer als doel:

• bestaande verdragen te vereenvoudigen;
• de besluitvorming efficiënter te maken;
• de centrale bevoegdheden van de EU duidelijker vast te leggen naar lidstaten;
• de positie van Europese instellingen te versterken richting nationale regeringen.

In 2005 werd hierover een referendum gehouden.

De uitslag was opvallend: Nederland stemde met 61,5 procent tegen en ook Frankrijk stemde met 54,7 procent tegen. Daardoor werd de Europese Grondwet afgewezen.

Het Verdrag van Lissabon: een grondwet zonder de naam

Na het mislukken van die EU-grondwet in 2005 werd in Brussel naarstig gezocht naar een alternatief. Dat resulteerde in het Verdrag van Lissabon, dat in 2009 in werking trad.

De Britse denktank Open Europe, stelde in dit rapport vast dat het Verdrag van Lissabon (2007) inhoudelijk vrijwel identiek is aan de in 2005 weggestemde Europese Grondwet.

Open Europe vergeleek alle artikelen en concludeerde dat 96 procent van de tekst uit de weggestemde grondwet letterlijk werd overgenomen in het Verdrag van Lissabon. Slechts 10 van de 250 voorstellen waren wezenlijk anders, hetgeen ook door de BBC werd bevestigd.

Met dat Verdrag van Lissabon wist de EU – zonder inmenging van het Europees gepeupel – het volgende alsnog voor elkaar te krijgen:

• uitbreiding van politieke en juridische besluitvorming via gekwalificeerde meerderheid;
• een vaste voorzitter van de Europese Raad;
• meer centrale bevoegdheden voor Europese instellingen.

De scherpe observator wist toen al dat de Europese Commissie er niet voor schuwt om democratische besluitvorming aan de kant te gooien als dat beter uitkomt.

Sterker Europees toezicht op nationale regeringen door de financiële crisis van 2008

De financiële crisis van 2008 en de daaropvolgende eurocrisis vormden een nieuw anker voor de Europese Commissie om haar macht fors uit te breiden.

Toen Griekenland in ernstige financiële problemen kwam, ontstond de vrees dat de stabiliteit van de euro en de eurozone in gevaar zou komen.

Als reactie werden meerdere nieuwe instrumenten ontwikkeld:

• het sixpack
• het twopack
• het Fiscal Compact
• versterkt begrotingstoezicht

De combinatie van bovengenoemde wetgeving maakt het mogelijk dat de Europese Commissie nationale begrotingen intensief kan beoordelen. De economische governance van de EU-lidstaten werd na de crisis van 2008 aanzienlijk gecentraliseerd in Brussel; nationale regeringen moesten vanaf toen verantwoording aan de EU afleggen voor de nationale begrotingen, en de Europese Commissie kreeg het jaarlijkse recht om veranderingen in die rijksbegrotingen voor te stellen.

Als onze minister van Financiën op de derde dinsdag van september met zijn koffertje zwaait, heeft de Europese Commissie over de inhoud daarvan al een plasje gedaan.

Het Europees Semester: nationale sturing door de EU zonder formele machtsoverdracht

Het Europees Semester werd in 2010 ingevoerd als systeem voor de centrale coördinatie van economisch, sociaal en begrotingsbeleid van lidstaten binnen de EU.

Vanaf 2010 moeten regeringen van EU lidstaten niet alleen hun begroting aan de Europese Commissie ter beoordeling voorleggen, maar ook alle andere plannen op sociaal en economisch terrein.

In de praktijk betekent dit:

1. Lidstaten presenteren hun economische plannen aan de Commissie.
2. De Commissie beoordeelt deze.
3. Landenspecifieke aanbevelingen worden door de Commissie opgesteld.
4. Nationale regeringen worden aangespoord deze aanbevelingen uit te voeren.

Formeel blijven de lidstaten verantwoordelijk voor hun eigen beleid. Maar dat ‘eigen beleid’ wordt voor een groot deel in Brussel bepaald en niet meer in Den Haag.

Een voorbeeld.

Er zijn teveel zzp’ers in Nederland en dat moet minder

De Europese Commissie heeft Nederland voor het eerst in 2017 via de land specifieke aanbevelingen van het Europees Semester officieel gemaand om maatregelen te nemen tegen het hoge aantal zzp’ers en flexwerkers.

Vanaf 2017 voert de Commissie de druk op de Nederlandse regering jaarlijks op.

Volgens de Commissie kunnen zzp’ers het systeem van sociale zekerheid in gevaar brengen, als zij niet of onvoldoende belasting betalen in verhouding tot een werknemer. Ook zijn zij niet verzekerd tegen arbeidsongeschiktheid en werkloosheid en bouwen ze te weinig pensioen op.

Tot slot investeert een zzp’er niet zoveel in opleidingen tijdens zijn loopbaan dan iemand in loondienst doet. Kortom: naar beneden dat aantal zzp’ers!

Hoe moet dat?

Het principe is simpel: maak het de zzp’ers financieel zo onaantrekkelijk mogelijk om zelfstandig te blijven door aftrekposten te verminderen, de zelfstandigenaftrek af te bouwen en allerlei (dure) verzekeringen te verplichten, zoals een zelf te betalen arbeidsongeschiktheidsverzekering.

Als de Commissie het zat is, omdat Nederlandse actie uitblijft, wordt financiële chantage toegepast zoals op 𝕏 aangegeven door een parlementariër:

“We krijgen net van het ministerie van Sociale Zaken zwart op wit te horen dat als we als Tweede Kamer niet akkoord gaan met die vreselijke verplichte verzekering (=boete!) voor ZZP’ers we twee ‘EU-mijlpalen’ zullen missen met betrekking tot het EU-Coronafonds.”

Per gemiste EU-mijlpaal kost ons dit 600 miljoen euro (krijgen we niet meer terug uit het EU-coronaherstelfonds) dus in totaal 1,2 miljard euro.”

Er komt nog een deel II van dit verhaal. Dat gaat over de periode sinds Ursula von der Leyen aan de macht is en gaat nog vele stappen verder dan het bovenstaande.